Louis Kalff: vintage Philips-lampen en -radio's herkennen

Wie was Louis Kalff

Kalff groeide op in een welgesteld milieu in Amsterdam. Hij volgde een jaar de Quellinusschool en ging in 1916 bouwkunde studeren in Delft.

Hij solliciteerde met een gedurfde brief aan Anton Philips. De reclame van Philips liet volgens hem het belang en de status van het bedrijf niet zien.

Op 5 januari 1925 begon Kalff bij Philips als artistiek directeur van de reclameafdeling. Zijn eerste studio was een kleine zolder aan de Willemstraat in Eindhoven.

Naast zijn werk voor Philips ontwierp hij als freelancer affiches en reclamedrukwerk voor de Holland-Amerikalijn, Calvé, Zeebad Scheveningen en Holland Radio.

Na zijn pensionering in 1960 bleef Kalff bij Philips als adviseur en architect.

Woordmerk, sterren en golven

Toen Kalff in 1925 begon, werd de naam Philips op meer dan vijfentwintig manieren geschreven en gedrukt. Elke kunstenaar die voor Philips werkte, tekende het woordmerk in zijn eigen stijl.

Een paar maanden na zijn start kwam Kalff met het woordmerk PHILIPS in vette blokletters, met een paar lijnen erdoor. Dat is de voorloper van het logo van nu.

Hij wilde ook vaste Philips-kleuren en koos de primaire kleuren: rood, geel, blauw en zwart.

Wie het embleem bedacht, staat niet vast. Kalff zei dat hij de golven tekende omdat geluid als golven door de ether reist; Johan van der Ley zei dat de sterren voor elektrisch licht stonden.

Tot 1968 bestonden er veel varianten van het schild en het woordmerk. Pas toen werd de precieze vorm vastgelegd.

Philips voert veel van zijn ontwerpkennis terug op Kalff, een architect met een passie voor grafisch ontwerp.

Tijdlijn

1. 1925Golven en sterren op de verpakking van de Miniwatt-radiolamp B406
2. 1930Vier sterren en drie golven komen samen in een cirkel, op de opening van een luidspreker
3. 1934Het cirkelembleem wordt in Nederland als handelsmerk ingeschreven
4. 1938Kalff zet het cirkelembleem en het woordmerk samen in één schild
5. 1948Het schildembleem wordt als handelsmerk ingeschreven
6. 1968De precieze vorm van schild en woordmerk wordt vastgelegd

Radio's en luidsprekers uit de jaren twintig en dertig

Kalff ontwierp de eerste Philips-radio's uit de jaren twintig en begin jaren dertig, en de eerste luidspreker: de schaalvormige luidspreker uit 1926.

Daarbij horen de radio's 2501, 2502 en 2514 en schaalluidsprekers als de Philips 2003. Op de achterkant van de 2003 zit een zegel met PR, van Philips Radio.

Museum Boijmans Van Beuningen heeft een Philips-radio uit 1927 van Kalff, van metaal, leer, bakeliet en kunststof.

Bij de Philips 830A van rond 1932 zijn de ornamenten van Kalff. De kast is van Arbolite dat op notenhout lijkt, met een rand, voetjes en schaalomlijsting van bakeliet.

Tekniska museet in Stockholm noemt Kalff als ontwerper van een Philips 834 A uit 1933, een ontvanger in een kast van bakeliet.

Rond 1930 kreeg de productvormgeving een eigen afdeling, ARTO. Elk nieuw product moest eerst gekalfft zijn voordat het op de markt kwam.

Licht als vak: het Lichtadviesbureau

Onder zijn leiding werd in 1929 het Lichtadviesbureau (LIBU) opgericht.

Het LIBU adviseerde architecten, gemeenten en bedrijven over licht in gebouwen, winkels en de openbare ruimte.

Vanaf 1925 verzorgde Kalff de beursstands, de showrooms en de lichtshows op de wereldtentoonstellingen in Antwerpen, Barcelona, Parijs en Brussel.

Hij voerde indirecte verlichting in. Architecten als Le Corbusier, Frank Lloyd Wright en Gio Ponti vroegen hem om advies.

In 1941 verscheen zijn boek Kunstlicht en architectuur bij Meulenhoff in Amsterdam: 291 pagina's met illustraties, in de reeks Philips technische bibliotheek.

De lampen uit de jaren vijftig

Na de Tweede Wereldoorlog werkte Kalff bij Philips aan industriële vormgeving en ontwierp hij diverse lamparmaturen in een modernistische, functionele stijl.

In de tweede helft van de jaren vijftig kwam Philips met een nieuwe reeks lampen, ontworpen onder toezicht van Kalff en geïnspireerd op ruimte en ruimtevaart. Huisverlichting moest niet alleen functioneel zijn, maar ook sfeer geven.

Het Montreal Museum of Fine Arts heeft een tafellamp van Kalff uit 1955, van messing en geëmailleerd aluminium.

Bij die lamp steekt de gloeilamp door een opening in het midden van de kap. Zo valt het licht naar boven en naar beneden.

De Philips Romeo uit de jaren zestig heeft een paddenstoelvormige kap van aluminium met een opening in het midden, van binnen wit geverfd.

Voor het bedoelde effect, licht dat naar beneden valt, hoort er een kopspiegellamp in.

Philips maakte zulke bureaulampen ook in Turnhout. Ze stonden veel in Belgische ministeries, rechtbanken en politiekazernes.

Kalff of het ontwerpteam?

Kalff leidde het LIBU en later ARTO, keurde ontwerpen goed en bepaalde de smaak. Toch schrijft geen primaire bron hem afzonderlijke bureau- of tafellampen toe.

In 1946 pleitte Kalff voor een centrale ontwerpafdeling. Die kwam er pas in 1954, onder zijn opvolger R. Veersema.

Bij de Philips Romeo staat de ontwerper als onbekend te boek. De bijnaam Z-lamp komt van de geknikte steel; Philips gebruikte die naam zelf nooit.

Het Philips Museum noemt de Z-lamp uit 1958 geïnspireerd door Kalff.

Een Philips-label zegt ook niet dat het hele ontwerp bij Philips is ontstaan. Philips kocht soms ontwerpen in en verkocht dezelfde of verwante lampen onder verschillende namen.

Setdart bood een metalen tafellamp uit de jaren vijftig aan als in de manier van Louis Kalff, geïnspireerd op zijn vormentaal voor Philips.

Wie verder wil lezen: de biografie Ir Louis C. Kalff, het artistieke geweten van Philips (1897-1976) is van Peter van Dam en verscheen bij [Z]OO producties.

Waar je op let bij een Philips-lamp

Het Philips-paviljoen en het Evoluon

In 1958 werkte Kalff met Le Corbusier en componist Edgar Varèse aan het Philips-paviljoen voor de wereldtentoonstelling in Brussel, waar het Poème Électronique klonk.

In de wanden zaten 325 luidsprekers. Het paviljoen was tijdelijk bedoeld en werd op 30 januari 1959 gesloopt.

Kalff en architect Leo de Bever ontwierpen het Evoluon voor het 75-jarig bestaan van Philips. Het ging op 24 september 1966 open.

De eerste schetsen waren van Kalff. Frits Philips schreef dat Kalff ze tijdens een lunch op de achterkant van het menu tekende.

Kalff dacht bij het ontwerp aan toekomst, gewichtloosheid en sciencefiction.

De betonnen koepel heeft een doorsnede van 77 meter. Sinds 2022 is het gebouw weer open voor publiek, als Next Nature Museum.