In dit verhaal · 10 delen
In het kort
- Een druk bestaat uit alle exemplaren van een boek die van hetzelfde zetsel afstammen. Pas als meer dan de helft opnieuw gezet is, is het een nieuwe druk.
- In de cijferreeks op de copyrightpagina geeft het laagste cijfer de oplage aan. Een 1 betekent, op enkele uitzonderingen na, een eerste oplage.
- Vertrouw niet blind op de woorden ‘First Edition’: uitgevers laten ze weleens staan bij een nieuwe oplage.
- De aanduidingen die uitgevers zelf in hun boeken zetten zijn zelden juist: een zogenaamde vervolgdruk is meestal een nieuwe oplage of uitgave.
- Een stofomslag zonder prijs is het eerste teken dat je een boekenclubuitgave in handen kunt hebben.
Wat een eerste druk is
Een druk bestaat uit alle exemplaren van een boek die direct of indirect van hetzelfde zetsel afstammen.
Van een nieuwe druk is pas sprake wanneer meer dan de helft van het zetsel opnieuw gezet is.
Een oplage is kleiner: alle exemplaren van een druk die tot dezelfde aanmaakeenheid behoren. Blijft het zetsel staan, dan kan de drukker naar behoefte nieuwe oplagen maken.
Verzamelaars bedoelen met een eerste druk meestal de eerste oplage. Zijn er verschillende staten of uitgaven, dan gaat het om de vroegste.
Elk gedrukt boek heeft een eerste druk; veel boeken krijgen nooit een latere.
De eerste druk is vaak van belang bij de antiquarische verkoop. Werk van bekende schrijvers kan dan aanzienlijk meer opbrengen dan latere uitgaven.
Begin bij de titelpagina en het colofon
Het colofon somt op hoe een boek tot stand is gekomen. Er kunnen de uitgever, het jaar van uitgave, de drukker, het lettertype en de oplage in staan.
Vroeger stond het colofon meestal achter in het boek. Een deel van de gegevens staat soms tegenover of na de titelpagina.
Uitgeverij Van Oorschot drukte in 1970 op de achterkant van het titelblad van De donkere kamer van Damokles een lijstje af. Het loopt van ‘Eerste druk november 1958’ tot ‘Negende herziene druk februari 1970’.
Waar je op let
- Sommige uitgevers drukken ‘First Edition’, ‘First Printing’ of ‘First Impression’ op de copyrightpagina.bron
- Komt het jaartal op de copyrightpagina overeen met dat op de titelpagina, dan heb je waarschijnlijk een eerste druk.bron
- Uitgevers die de eerste druk niet aanduiden, noemen meestal wel de latere oplagen op de copyrightpagina. Dan is het ontbreken van zo’n aanduiding de aanwijzing.bron
- Staat er ‘First and Second Printings before Publication’, dan is het een tweede oplage.bron
- Kijk naar het copyrightjaar. Bij een nieuwe druk van De tranen der acacia’s uit 1970 wees alleen het jaartal 1949 in het copyright erop dat het geen eerste druk was.bron
De cijferreeks op de copyrightpagina
De cijferreeks, in het Engels printer’s key of number line, staat op de copyrightpagina en geeft de oplage van die uitgave aan.
De reeks duikt rond het midden van de twintigste eeuw op en is na 1970 gangbaar.
Bij elke nieuwe oplage haalt de drukker een cijfer weg. Van een drukplaat kan een teken worden gewist, maar er kan niets worden toegevoegd.
Waar je op let
Zo lees je de reeks
- Het laagste cijfer geeft de oplage aan, in welke volgorde de cijfers ook staan.bron
- 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 staat voor een eerste oplage, net als dezelfde cijfers in omgekeerde volgorde.bron
- Ook 1 3 5 7 9 10 8 6 4 2 is een eerste oplage, met de oneven cijfers aan de ene kant en de even aan de andere.bron
- Een reeks als 3 5 7 9 8 6 4 hoort bij een derde oplage.bron
- Soms staat er een jaartal bij76 77 78 79 80 10 9 8 7 6 5 4 3 2 is een tweede oplage uit 1976.bron
Valkuil
- Uitgevers laten ‘First Edition’ weleens staan bij een nieuwe oplage. Staat er ‘First Edition, First Printing’ boven 10 9 8 7, dan is het de zevende oplage.bron
Colofon, omslag en stofomslag

Colofonpagina van een in Duitsland uitgegeven boek, met een cijferreeks voor de drukFoto: Fra diavalo2 · CC BY-SA 4.0 
Omslag van de eerste druk van Max Havelaar van Multatuli, J. de Ruyter, Amsterdam, 1860Foto: Enkidu1947 · Publiek domein 
Stofomslag van de eerste druk van The Catcher in the Rye van J.D. Salinger, 1951Foto: Michael Mitchell · Publiek domein
Boeken van voor 1900
Boeken van voor 1900 geven doorgaans niet aan of het een eerste of een latere oplage is.
De meeste eerste drukken van voor 1900 hebben het jaar van uitgave op de titelpagina.
Bij boeken uit het midden en het eind van de negentiende eeuw wijst hetzelfde jaartal op de titelpagina en op de achterkant daarvan vaak op een eerste druk.
In moderne Nederlandse boeken worden oplagen wel met duizendtallen aangeduid, zoals ‘1ste dr., 10de-12de duizendtallen’.
Bij een aantal boeken van voor 1900 onderscheid je de eerste oplage alleen van latere als je de wijzigingen ertussen kent. Die kunnen zitten in de tekst, het lettertype, het aantal pagina’s, de datums in de advertenties of de band.
Zetfouten en andere kenmerken
Zulke verschillen heten in het Engels points. De meest voorkomende zijn zetfouten die tussen twee oplagen, of halverwege de eerste, zijn ontdekt en verbeterd.
De eerste uitgave van 18 Poems van Dylan Thomas uit 1934 heeft een platte rug. De tweede uit 1936 heeft een ronde rug en een extra blad met advertenties.
In de eerste oplage van Harry Potter and the Philosopher’s Stone staat op pagina 53 ‘1 wand’ twee keer in de lijst met schoolspullen. Op het achterplat mist ‘Philosopher’s’ een o.
Van dat boek werden in 1997 maar 500 gebonden exemplaren gedrukt, de meeste bestemd voor bibliotheken.
Van The Corrections van Jonathan Franzen bestaat een eerste staat waarin de pagina’s 430 en 431 zijn verwisseld.
Als de aanduiding in het boek niet klopt
De aanduidingen die uitgevers zelf in hun boeken zetten zijn zelden juist. Wat een vervolgdruk heet, is meestal een nieuwe oplage of uitgave.
Zo zijn de derde druk uit 1964 en de vierde uit 1967 van Knuvelders Handboek tot de geschiedenis der Nederlandse letterkunde nieuwe oplagen van de tweede, herziene druk.
De Geschiedenis van de Nederlandse taal van C.G.N. de Vooys verscheen in 1970 bij Wolters-Noordhoff met alleen dat jaartal. Dat het een fotografische weergave van de vijfde, herziene druk uit 1952 was, stond er niet bij.
Antiquaar Wilma Schuhmacher vergeleek het zetsel van exemplaren. Verspringen letters op dezelfde pagina ten opzichte van een ander exemplaar, dan is het een andere druk.
Zo vond ze binnen de zogenaamde eerste druk van Het Uur U drie drukken.
Van Het leven uit een dag van A.F.Th. van der Heijden telt de gebonden uitgave 239 pagina’s en de pocket 190, maar beide komen van één zetsel.
De zekerste bron om een druk vast te stellen is een beschrijvende bibliografie van de auteur. Voor de meeste auteurs bestaat die niet.
Luxe-exemplaren en titeluitgaven
Binnen één druk kunnen verschillende uitgaven bestaan: exemplaren op luxe papier of met een luxe band, naast exemplaren op gewoon papier en met een gewone band.
Dat staat gewoonlijk in het colofon. Van Rodd’rick ende Alphonsus van Bredero uit 1968 bedraagt de oplaag 565 exemplaren, waarvan 65 op Oudhollands papier, genummerd 1-65.
Bij een titeluitgave krijgt hetzelfde werk een nieuwe titelpagina.
Het eerste deel van À la recherche du temps perdu van Marcel Proust verscheen bij Bernard Grasset. Uitgever Gaston Gallimard nam die eerste druk later over en gaf hem een nieuw omslag en een nieuwe aanduiding op de titelpagina.
Van eerste drukken verschijnen ook wel luxe, genummerde of gesigneerde edities.
Boekenclubuitgaven en herdrukuitgevers
Boekenclubuitgaven zijn doorgaans geen eerste drukken en hebben weinig verzamelwaarde. Ze lijken er vaak wel op.
Herdrukuitgever Grosset and Dunlap nam soms de drukgegevens van de oorspronkelijke uitgave over op de copyrightpagina.
Waar je op let
- Staat er geen prijs op het stofomslag, kijk dan extra goed.bron
- Boekenclubuitgaven hebben vaak een kleine indruk rechtsonder op het achterplat: een cirkel, stip, vierkant of esdoornblad.bron
- FEL staat voor First Edition Library, een club die facsimile’s van eerste drukken maakt. FEL-boeken worden gewoonlijk in een schuifdoos geleverd.bron
- Kijk bij een gezocht boek ook naar de oorspronkelijke prijs en het ontwerp van het stofomslag.bron
Bronnen
- DBNL – Algemeen letterkundig lexicon: druk · gelezen op
- ILAB – First-Edition Identification by Publisher · gelezen op
- ABAA – Identifying First Editions · gelezen op
- IOBA – Identifying First Editions, A Primer: In General · gelezen op
- DBNL – Algemeen letterkundig lexicon: oplage · gelezen op
- ABAA – Glossary: First Edition · gelezen op
- Wikipedia – Eerste druk · gelezen op
- Wikipedia – Colofon · gelezen op
- DBNL – Frans A. Janssen, Notities bij de aanduiding van herdrukken (Spektator 4) · gelezen op
- Pan Macmillan – How can I tell if my book is a first edition? · gelezen op
- Wikipedia – Printer’s key · gelezen op
- ILAB – First Issue/State and “Points” · gelezen op
- Sotheby’s – A Guide to Identifying Harry Potter First Editions · gelezen op
- DBNL – Een gesprek met Wilma en Max Schuhmacher, antiquaren (Literatuur 3) · gelezen op
- DBNL – Marita Mathijsen, Naar de letter. Handboek editiewetenschap · gelezen op
- DBNL – Algemeen letterkundig lexicon: uitgave · gelezen op
Openingstijden en datums bijgewerkt op . Fout gezien? Meld het.
Fotocredits
- Eerste druk van Light and Truth van Robert Benjamin Lewis uit 1836, opengeslagen bij de titelpagina: Foto: H0n0r · CC0 1.0
- Colofonpagina van een in Duitsland uitgegeven boek, met een cijferreeks voor de druk: Foto: Fra diavalo2 · CC BY-SA 4.0
- Omslag van de eerste druk van Max Havelaar van Multatuli, J. de Ruyter, Amsterdam, 1860: Foto: Enkidu1947 · Publiek domein
- Stofomslag van de eerste druk van The Catcher in the Rye van J.D. Salinger, 1951: Foto: Michael Mitchell · Publiek domein










