In dit verhaal · 9 delen
In het kort
- Verouderd speelgoed kan voor veiligheidsrisico's zorgen: kunststof kan uitdrogen en breken, hout kan gaan splinteren.
- Blikken speelgoed is met de komst van plastic speelgoed zeldzaam geworden en daarmee een collectorsitem.
- Märklin gebruikt in H0 het drieweg wisselstroomsysteem; let bij modeltreinen en wagons op of ze geschikt zijn voor gelijkstroom of wisselstroom.
- Voor een oude analoge modelbaan geldt het advies een moderne voeding te gebruiken: historische transformatoren zijn ontworpen voor 220 volt netspanning.
- ADO-speelgoed werd gemaakt door patiënten van sanatorium Berg en Bosch bij Apeldoorn, naar ontwerpen van Ko Verzuu.
Eerst de leeftijd van het kind
Tweedehands speelgoed zit niet altijd in de oorspronkelijke verpakking, terwijl daarop staat voor welke leeftijdscategorie het bedoeld is.
Let daarom op met hele kleine onderdelen: die kunnen een gevaar vormen voor hele jonge kinderen.
Let goed op bij oud babyspeelgoed van zacht pvc, zoals een rammelaar of een bijtring. Vroeger werden weekmakers gebruikt om het pvc zacht te maken, en die bleken later schadelijk voor de gezondheid.
Speelgoed voor kinderen onder de drie jaar moet aan strenge eisen voldoen, omdat het om een kwetsbare groep gaat.
Blik: opwindauto's, boten en figuren
Blikken speelgoed valt op door zijn felle kleuren en heeft vaak een mechaniek waardoor het kan bewegen.
E. P. Lehmann Patentwerk werd in 1881 opgericht door Ernst Paul Lehmann in Brandenburg an der Havel en kreeg internationale faam met vindingrijk mechanisch speelgoed van metaal.
Lehmann maakte auto's, vrachtwagens, vliegtuigen en beweegbare dier- en mensfiguren. Het familiebedrijf verhuisde in 1950 naar Neurenberg.
Museum De Lakenhal heeft een speelgoedauto van Märklin uit 1920-1930, van groengelakt blik met vier wielen van rubber en een opwindmotor met een veer.
Het merk staat bij die auto op de onderzijde: MC ineen met daaronder Cie, en Made in Germany.

Blikken opwindboot, op te winden met een sleutelFoto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0 
Blikken dubbeldekker uit de collectie van Museum RotterdamFoto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0
Märklin: van poppenkeuken naar modeltrein
Blikslager Theodor Friedrich Wilhelm Märklin opende in 1859 zijn werkplaats in Göppingen. De specialiteit van het bedrijf was keukengerei voor poppenhuizen.
In 1888 werd het bedrijf Gebr. Märklin, dat in 1891 speelgoedmaker Lutz overnam.
In 1891 toonde Märklin op de voorjaarsbeurs van Leipzig een modelspoorbaan: een locomotief op een baan in de vorm van een acht, met gestandaardiseerde delen die je uit elkaar kon halen en anders weer kon opbouwen.
Het speelgoed dat Märklin tussen ongeveer 1895 en 1939 maakte, wordt wel tot de 'Golden Age' van het merk gerekend.
In 1935 kwam er een nieuwe spoorbreedte bij, het half zo grote 00/H0.
H0 betekent half nul en staat voor schaal 1:87.
Een oude trein kopen: stroom en onderhoud
De meeste producenten gebruiken in H0 een tweeweg gelijkstroomsysteem. Märklin gebruikt het drieweg wisselstroomsysteem, met contactpunten tussen de rails waarmee de trein via een sleepcontact in verbinding staat.
Let bij modeltreinen, wagons en rijtuigen op of ze geschikt zijn voor gelijkstroom (DC) of wisselstroom (AC). Rijtuigen en wagens pas je het makkelijkst aan door de wielstellen te verwisselen.
De kleine drieassige locomotief van de serie 89, artikelnummer 3000, werd vanaf 1953 in Göppingen gemaakt. Voor generaties modelspoorders was dit het begin van een eigen baan.
De Krokodil in H0, artikelnummer 3015, kwam in 1947 uit.
Klein schoonmaakwerk en het voorzichtig oliën van de bewegende delen kun je zelf doen. Voor ingewikkelder werk of een revisie sturen veel liefhebbers hun locomotief terug naar Märklin.
Historische transformatoren zijn ontworpen voor een netspanning van 220 volt in plaats van de 230 volt van nu. Dat kan een erg hoge uitgangsspanning geven, bijvoorbeeld bij het omschakelen van de rijrichting.
Onderhoud aan oude locomotieven bestaat onder meer uit het reinigen van het onderstel en het vervangen van koolborstels, sleepcontacten, antislipbanden en lampjes.

Märklin Krokodil in H0, artikel 3356Foto: Bourbaki 2021 · CC BY-SA 4.0 
Märklin serie 81 in H0, artikel 3032, met gegoten behuizingFoto: Steinbock 801 (Modellbau-Wiki) · CC BY-SA 4.0
Hout: ADO en Ko Verzuu
Sanatorium Berg en Bosch, voor tuberculosepatiënten, opende in 1920 aan de rand van Apeldoorn. Patiënten in de laatste fase van hun herstel bewerkten er hout als arbeidstherapie.
In 1925 werd die therapie een eigen bedrijf, onder leiding van ontwerper Ko Verzuu. De naam ADO stond voor Arbeid door Onvolwaardigen, en de patiënten werden voor hun werk betaald.
Verzuu keek naar de architectuur en vormgeving van zijn tijd en werd beïnvloed door Rietveld en andere Nederlandse meubelontwerpers.
ADO-speelgoed kreeg een naam om zijn moderne ontwerp, stevige constructie en kleuren die bij kinderen passen.
Museum Boijmans Van Beuningen heeft een auto van Ko Verzuu uit 1932, van gelakt hout en metaal en 22 cm lang.
Een houtwagen van Ko Verzuu van omstreeks 1932, 81 cm lang, staat in een veilingcatalogus beschreven als een mooi exemplaar met sporen van oude worm.

Speelgoedkarretje van ADO uit de collectie van Museum RotterdamFoto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0 
Houten bakkerswagen, speelgoed uit de collectie van Museum RotterdamFoto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0
Dinky Toys: verzamelen zonder baan
Dinky Toys begon als een kleine reeks genummerde accessoires van gegoten metaal voor de modelspoorbaan van Hornby.
In het Hornby Book of Trains van 1934/35 staan ze voor het eerst als Meccano Dinky Toys, met naast personeel en dieren ook nieuwe auto's, bestelwagens en bussen.
Die uitgave noemt 150 varianten; in 1935 waren het er 200, met de slogan 'A fascinating collecting hobby'.
Van bestelwagen nummer 28 bestonden elf varianten met een eigen belettering, 28a tot en met 28m.
De auto's waren klein en stevig. Eigenaren speelden ermee op de vloer, op de armleuning van de bank of in de zandbak, waar menige Dinky aan zijn eind kwam.
Hout, lak en lijm nakijken
Hout kan door ouderdom gaan splinteren en verlijmde delen kunnen losraken.
Hout wordt vaak geverfd of gelakt, en ook daarin kunnen chemische stoffen zitten.
De NVWA onderzocht 21 houten speelgoedtreintjes. Twee derde voldeed niet aan de wettelijke eisen.
De NVWA testte ook de lijmverbindingen, omdat die tegen vallen, sabbelen en stoten moeten kunnen.
Kunststof speelgoed kan in de loop van de tijd uitdrogen en verharden. De kans is dan groter dat het scheurt of breekt, en kinderen kunnen zich daaraan snijden.
Oud speelgoed bekijken in een museum
Speelgoedmuseum Oosterhout heeft zes themazalen. In de zaal Stoer Speelgoed gaat het om auto's, soldaatjes en treinen.
Nederland heeft speelgoedmusea in onder meer Deventer, Roden, Tilburg en Oosterhout.
Het Spielzeugmuseum in Neurenberg toont ruim 700 stukken speelgoed van na 1945, waaronder Lego-blokken, auto's van Schuco en Matchbox, Barbiepoppen en Playmobil-figuren.
Bronnen
- Radar – Speelgoed kopen op de vrijmarkt · gelezen op
- Museum Collectie Brands – Een blik van herkenning · gelezen op
- Conrad – Modelspoor schalen · gelezen op
- Spielwarenmesse – A visit to the steam locomotive works · gelezen op
- Tokyo Opera City Art Gallery – ADO and Ko Verzuu · gelezen op
- Radar – Houten speelgoedtreintjes en veiligheidseisen · gelezen op
- Spielzeugmuseum Nürnberg – Dolls, doll houses, free-standing figurines · gelezen op
- Museum De Lakenhal – Groene miniatuur speelgoedauto van het merk Märklin · gelezen op
- Brighton Toy and Model Museum – Märklin · gelezen op
- Museum Boijmans Van Beuningen – Deluxe Car, Ko Verzuu · gelezen op
- Zwiggelaar Auctions – Lot 1706: ADO Logging · gelezen op
- Brighton Toy and Model Museum – The Genesis of the Dinky Toy · gelezen op
- Radar – Chemicaliën in kinderspeelgoed · gelezen op
- Speelgoedmuseum Oosterhout · gelezen op
- Wikipedia – Speelgoedmuseum · gelezen op
- Spielzeugmuseum Nürnberg – Toys since 1945 · gelezen op
- Wikipedia – Sinterklaasfeest · gelezen op
Openingstijden en datums bijgewerkt op . Fout gezien? Meld het.
Fotocredits
- Opwindbare blikken speelgoedauto uit de collectie van Museum Rotterdam: Foto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0
- Blikken opwindboot, op te winden met een sleutel: Foto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0
- Blikken dubbeldekker uit de collectie van Museum Rotterdam: Foto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0
- Märklin Krokodil in H0, artikel 3356: Foto: Bourbaki 2021 · CC BY-SA 4.0
- Märklin serie 81 in H0, artikel 3032, met gegoten behuizing: Foto: Steinbock 801 (Modellbau-Wiki) · CC BY-SA 4.0
- Speelgoedkarretje van ADO uit de collectie van Museum Rotterdam: Foto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0
- Houten bakkerswagen, speelgoed uit de collectie van Museum Rotterdam: Foto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0










