In dit verhaal · 12 delen
In het kort
- Groot Nederlands zilver krijgt sinds 1813 vier keuren: het meesterteken, de gehalteleeuw, de minerva van het keurkantoor en de jaarletter.
- Klein zilverwerk krijgt het klein zilverkeur: een zwaardje en een meesterteken.
- Vanaf 1953 staat er een Romeinse I of II onder de leeuw, in plaats van een 1 of 2.
- Een keurmerk is in Nederland verplicht voor zilveren voorwerpen van 8 gram of meer.
Welke tekens je zoekt
Een keurteken is een merk dat een officiële keuringsinstantie op goud of zilver aanbrengt. Het garandeert dat de legering aan het gehalte voldoet.
De keurtekens zijn het gehalteteken, het stadsteken, het kantoorteken en de jaarletter.
Een nieuw voorwerp krijgt minstens twee stempels: het gehalteteken en het verantwoordelijkheidsteken, ook wel het meesterteken genoemd.
Het grote nationale keur bestaat uit het verantwoordelijkheidsteken, het gehaltekeur, het kantoorteken en de jaarletter.
Bij zilverwerk uit meerdere onderdelen zitten de keuren vaak verstopt. Bij broodmanden en dienbladen in pootjes en handvatten, bij theepotten in de deksel, de buik en het handvat.
De leeuw: hoe zuiver het zilver is
Op zilver uit de jaren 1814 tot 1953 staat een lopende leeuw voor tweede gehalte, minstens 833 duizendste. Een staande leeuw staat voor minstens 934.
Vanaf 1953 werd eerste gehalte minstens 925 en tweede gehalte minstens 835.
Nederlandse gehaltetekens voor zilver bestaan nu voor 835 en 925, dat laatste is sterling.
Het meesterteken: wie het maakte
Aan het verantwoordelijkheidsteken zie je wie een voorwerp heeft gemaakt of op de markt heeft gebracht.
Het teken is wettelijk verplicht, zodat de herkomst van een product te achterhalen is.
VK met een half maantje en twee stipjes is het meesterteken van de zilverfabriek Van Kempen in Voorschoten.
P.O 8 is het meesterteken van de firma P. van Oostrom & Zoon in Schoonhoven, in gebruik vanaf 1941.
Drie kruisjes zijn het meesterteken van de firma Amsterdams keur, die veel miniatuurzilver maakte. Het wordt vaak verward met het achttiende-eeuwse stadskeur van Amsterdam.
Nederlandse meestertekens zoek je op met de zoekmachine van zilverkeuren.nl: typ de initialen van de maker in.
Minervakopje en keurkantoor
In de helm van het minervakopje staat een letter voor het keurkantoor, een van de zeventien.
Een C in de helm staat voor Den Haag, een A voor Amsterdam.
Een minervahelm met de M is het waarborgkantoor van Schoonhoven.
Grote voorwerpen zoals kandelaars, fotolijsten en bestekken kunnen een drieling krijgen: keurteken, kantoorteken en jaarletter in één stempel.
Sinds de Waarborgwet van 1987 keurt niet meer de staat maar het particuliere Waarborg Holland. In maart 2002 opende een tweede keurkantoor in Joure.
De jaarletter
De jaarletter werd toegevoegd om ook de keurmeester te kunnen herkennen.
Landelijke jaarletters worden sinds 1807 gebruikt. Het jaar 1810 kreeg een krullerige A.
Omdat de j wordt overgeslagen, begint de reeks iedere 25 jaar opnieuw.
Letters die je kunt verwarren kregen een kleine streep linksboven. De W heeft die in alle jaren behalve 1981.
Tot 1931 was elke keurmeester persoonlijk aansprakelijk, en gold de jaarletter als zijn eigen teken. Daarna werd het keurkantoor verantwoordelijk.
Het zwaardje op klein zilver
Het enkele zwaardje werd van 1814 tot 1905 gebruikt, het dubbele zwaardje van 1814 tot 1865. Beide stonden voor minstens 833.
Het zwaardje kwam op klein werk, zonder jaarletter en kantoorteken.
Van 1906 tot 1953 werd een ander zwaardje gebruikt. Vanaf 1953 staat 835 of 925 op het lemmet.
Bij stukken uit meer dan drie delen met schakels of scharnieren werden de keuren verdeeld. De overige delen kregen het zwaardje.
Zilverwerk uit Museum Rotterdam

Opengewerkt zilveren mandje van zilversmid Laurens KosterFoto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0 
Zilveren theezeef met houten handvatFoto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0 
Zilveren schaal met twee glazen flacons van zilversmid Hendrik van EsFoto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0 
Miniatuur-po uit de achttiende eeuw, gemerkt met een zwaardjeFoto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0
Zilver van vóór 1800
Utrecht kreeg het stadsteken en het meesterteken in 1382. Amsterdam voerde in 1469 het meesterteken, het stadsteken en de jaarletter in.
Holland (1661), Friesland (1695) en Zeeland (1696) voerden een provincieteken in voor de hoogste edelmetaalgehalten.
Van de vijftiende tot de achttiende eeuw gebruikten zo'n 35 steden eigen gildetekens. Elk gilde had een eigen merk en jaarlettersysteem.
Een voorbeeld: jaarletter Z voor 1782, het stadsteken van Rotterdam, de gekroonde leeuw van Holland en het meesterteken van Hendrik Vrijman.
De gilden werden in 1798 afgeschaft. Op 11 maart 1807 kwam er een nationale waarborgwet.
Na de Franse tijd vervingen tekens met Hollandse leeuwen de Franse keurtekens met Gallische haantjes.
Engels zilver: de lion passant
Op Engels sterling zilver staat sinds 1544 de lion passant: een lopende leeuw met drie poten op de grond en de rechtervoorpoot opgeheven.
Sterling bevat minstens 925 delen zuiver zilver op duizend.
Een anker staat voor Birmingham, een kroon voor Sheffield en een kasteel met drie torens voor Edinburgh.
Elk keurkantoor had een eigen reeks jaarletters. Kijk naar de vorm van de letter en van het schildje eromheen.
Sinds 1975 gebruiken de vier Britse keurkantoren dezelfde jaarletter, die op 1 januari wisselt. Sinds 1999 is de jaarletter vrijwillig.
Verzilverd, vals of echt
Verzilverde stukken hebben geen zilverkeuren. Fabrikanten sloegen er wel tekens in die op keuren lijken, zoals EPNS.
Wijst een testsetje met zuren uit dat een stuk zonder keuren zilver is, dan kan het toch verzilverd zijn.
Verzilverde voorwerpen mogen niet als zilver worden verkocht, wel als zilverkleurig of verzilverd.
Waar je op let
Tekens zonder garantie
- Een gekroonde V (1814–1893) is een belastingteken op ingevoerde stukken. Het garandeert geen gehalte.bron
- Een schrijfletter I (1906–1953) staat op nieuw Nederlands zilver dat onder 833 duizendste bleef.bron
- Het bijltje (1853–1927) werd afgeschaft, onder meer omdat het werd nagemaakt om stukken een antiek uiterlijk te geven.bron
Vervalsingen
- Het vervalsen van keuren en jaarletters is in Nederland een misdrijf.bron
Een onbekend merk
Al in de veertiende eeuw hadden goud- en zilversmeden in de Lage Landen een goed georganiseerd systeem om zilver te keuren en te merken.
Het Rijksmuseum bouwt een database van Nederlandse zilvermerken, gekoppeld aan automatische herkenning.
Via een openbaar portaal kunnen musea en verzamelaars straks een foto van een merk uploaden om het te vergelijken.
Nederland is lid van de Conventie van Wenen. De lidstaten erkennen elkaars Common Control Marks.
Nederland erkent naast de Common Control Marks ook de keurtekens van onder meer België, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.
Bronnen
- Zilver.nl – Zilverkeuren vertellen een verhaal · gelezen op
- 925-1000.com – Dutch Hallmarks · gelezen op
- Ondernemersplein – Goud, zilver of platina verkopen · gelezen op
- Wikipedia – Keurteken · gelezen op
- Edelmetaal Waarborg Nederland – Verantwoordelijkheidsteken · gelezen op
- Edelmetaal Waarborg Nederland – Kennisbank · gelezen op
- WaarborgHolland – Keurtekens · gelezen op
- WaarborgHolland – Veelgestelde vragen · gelezen op
- WaarborgHolland – De Waarborgwet: toen en nu · gelezen op
- Wikipedia – Jaarletter · gelezen op
- The Silver Society – Identify Your Silver · gelezen op
- Sheffield Assay Office – UK Hallmarks · gelezen op
- Rijksmuseum – Hallmarks on silver · gelezen op
- Hallmarking Convention – Netherlands · gelezen op
- Antiek Brocante – Antiquair in Den Haag · gelezen op
- Antiekhandel Jan Rijsdijk · gelezen op
- Lindeloof Jewels · gelezen op
- Leon Paul Antiques – About · gelezen op
- Antiek De Schootse Hoek · gelezen op
- Linde Vintage Sieraden · gelezen op
Openingstijden en datums bijgewerkt op . Fout gezien? Meld het.
Fotocredits
- Bonbonbak van de Rotterdamse zilversmid Johannes Jansen, 1776: Foto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0
- Opengewerkt zilveren mandje van zilversmid Laurens Koster: Foto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0
- Zilveren theezeef met houten handvat: Foto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0
- Zilveren schaal met twee glazen flacons van zilversmid Hendrik van Es: Foto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0
- Miniatuur-po uit de achttiende eeuw, gemerkt met een zwaardje: Foto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0










