In dit verhaal · 10 delen
In het kort
- Emaille is een laag gesmolten glas op metaal. Rond 1850 werd het in Oostenrijk en Duitsland voor het eerst op plaatstaal toegepast.
- Oudere pannen en kannen zijn zwaarder, hebben naden en soms klinknagels. Gietijzeren grepen horen bij de negentiende eeuw.
- Nieuw emaille in oude vormen is meestal lichter en springt minder snel af. Reproducties hebben soms nagemaakte deuken en opschriften als Soap of Bread.
- Het lotusdecor van Cathrineholm is getekend door Arne Ingemann Clausen, niet door ontwerper Grete Prytz Kittelsen.
Wat emaille is
Email, in de volksmond emaille, is een beschermlaag van gesmolten glas op metaal of aardewerk.
Verwar het niet met emailverf of lakverf. Die droogt aan de lucht tot een harde, glanzende laag.
De glasachtige laag wordt op het metaal gebrand. Hij beschermt tegen roest en maakt spullen makkelijk schoon.
Emaille hield metaalsmaak uit eten en drinken en was bestand tegen zuren uit fruit en groente.
Van plaatstaal tot keukenkast
Rond 1850 werd in Oostenrijk en Duitsland voor het eerst email op plaatstaal toegepast. Vanaf omstreeks 1920 ontstond de emailindustrie, ook met fabrieken in Nederland.
Rond 1900 waren emaille pannen, kannen en kommen heel gewoon in Nederlandse huishoudens.
In Noord-Amerika begon de massaproductie van emaille keukengerei in de jaren 1870. Behalve pannen maakte men bekers, borden, waskommen, melkkannen en po's.
Vanaf de jaren dertig kreeg emaille concurrentie van roestvrij staal, Pyrex en plastic.
Kleuren en decors
Bij pannen en petroleumstellen kwam emaille in reseda groen, donkergroen, petrolblauw, zwart, rood, oranje gevlamd, mintgroen, crème en grijsgewolkt.
Oranje, donkergroen en wolkjesgrijs zijn de bekende kleuren. Er bestaat ook wit, zwart, blauw en turquoise emaille.
Waar je op let
Gevlekt en gemarmerd
- Gevlekt en gemarmerd emaille heette ook marbled ware, speckleware, agateware en swirled ware. De naam graniteware bleef hangen.bron
- Het granieteffect ontstond met een dun papier met een geoxideerd patroon, dat op het natte emaille werd gelegd.bron
- Bij end of the day werden de kleuren gemengd die aan het eind van de dag over waren.bron
Binnenkant en kleur
- De buitenkant kon groen, blauw, grijs, rood of turquoise zijn. De binnenkant was altijd wit, zodat je goed kon zien of hij schoon was.bron
Rood, wit en grijs gewolkt

Rode koekenpan met witte binnenkant, collectie Molenmuseum de ValkFoto: Erfgoed Leiden en Omstreken · CC0 1.0 
Kohlman's Patent Kookpan van grijs gewolkt emaille, Nederland 1924Foto: Onbekend · Publiek domein
Oud of nieuw: gewicht, naden en grepen
Graniteware wordt nog steeds in alle kleuren nagemaakt.
Waar je op let
Wijst op oud
- Oudere stukken zijn zwaarder, gemaakt met naden en soms geklonken.bron
- In de negentiende eeuw kregen pannen vaak gietijzeren grepen. Houten grepen kwamen rond de eeuwwisseling tot 1910.bron
- Het eerste emaille was wit, aan de binnenkant van gietijzeren baden, gootstenen en braadpannen. Kleur en patronen kwamen later in de eeuw.bron
Wijst op nieuw
- Emaille uit de jaren zeventig in oude vormen en kleuren is lichter dan ouder werk en springt minder snel af.bron
- Sinds de jaren 2000 zijn er veel reproducties met nagemaakte deuken en opschriften als Soap, Laundry en Bread.bron
Merken
- Veel emaille is niet gemerkt. Stukken met het merk van de maker zijn daarom gezocht.bron
Cathrineholm en het lotusdecor
Vanaf 1955 maakte de Noorse metaalfabriek Cathrineholm ontwerpen van Grete Prytz Kittelsen in serie, waaronder kommen, schalen en pannen van geëmailleerd ijzer en staal.
Het populaire lotusdecor is getekend door Arne Ingemann Clausen. Veel Cathrineholm-stukken werden ook geëxporteerd.
De fabriek lag bij Halden en sloot in 1971. De lotusreeks kwam in meer dan twintig kleuren, en er waren ook minder bekende reeksen met strepen en sneeuwvlokken.
Let op: er zijn nieuwe reproducties van het lotusdecor, van de Arne Clausen Collection.
Emaille reclameborden
Buitenreclame en bewegwijzering werden vaak geëmailleerd, omdat email kras- en roestbestendig is en tot 50 jaar kleurvast kan blijven.
Op een bord voor Nestor Martin uit 1956 staan in de opschriften de naam Emaillerie Belge en het jaartal 1956.
Emaille werd ook voor reclamevoorwerpen gebruikt, zoals een gietijzeren spaarpot in de vorm van een kachel van Fobrux.

Emaille reclamebord voor rijwielen in het Nobels Nostalgisch MuseumFoto: Alf van Beem · CC0 1.0 
Afgesprongen randen en roest bij de bevestigingsgaten van een emaille bordFoto: Alf van Beem · CC0 1.0
Schade, schoonmaken en gebruik
Een emaillaag is minder buigzaam dan het metaal eronder. Bij onvoorzichtig gebruik kan hij barsten en springen er stukken af.
Gebarsten emaille kon gaan roesten tot er een gat in zat.
Tot 1960 werd uraandioxide gebruikt als gekleurd glazuur.
Waar je op let
- Maak oud emaille schoon met heet sop en een doek of spons, nooit met staalwol of schuurmiddel.bron
- Niet in de vaatwasserDan verdwijnt de glans en gaat het sneller roesten.bron
- Eet niet van oud emaille. Via beschadigingen kan roest in het eten komen, en vroege kleurstoffen bevatten soms cadmium en uranium.bron
Wat verzamelaars zoeken
Veel emaille werd in de Tweede Wereldoorlog ingeleverd als oud metaal. Daardoor is oud emaille soms moeilijk te vinden.
De meeste verzamelaars zoeken pannen van vóór 1900. Kobaltblauw, rood-wit gemarmerd, groen en bruin zijn gewilde kleuren.
Graniteware werd in het Midden-Westen en het oosten van de Verenigde Staten gemaakt, van de jaren 1870 tot het eind van de Tweede Wereldoorlog.
Verzamelaar Wim van Heeswijk uit Erp heeft zevenduizend emaille stukken. Een blauwe keukenset met aluminium randen en handvatten is alleen in 1933 gemaakt, omdat hij te duur bleek.
Bronnen
- Wikipedia – Email (glazuur) · gelezen op
- The Georgetowner – Graniteware: Marbled, Mottled or Plain · gelezen op
- Adirondack Girl @ Heart – Collecting Vintage Enamelware · gelezen op
- Store norske leksikon – Grete Prytz Kittelsen · gelezen op
- Omroep Brabant – Wim heeft 7000 emaille-spullen · gelezen op
- Maryland Archaeological Conservation Lab – America's First Mass-Produced Kitchenware · gelezen op
- Chowhound – The Thrift Store Enameled Cookware That Predates Le Creuset · gelezen op
- Industriemuseum – Geëmailleerd reclamebord van Nestor Martin · gelezen op
- Industriemuseum – Geëmailleerde spaarpot van het merk Fobrux · gelezen op
- Collectors Weekly – Vintage Graniteware · gelezen op
- Brocante Kringloop De Opslag · gelezen op
- Antiek Brocante de Beerenburght · gelezen op
- Brocante De Vreemde Eend · gelezen op
- Framantique – Vintage, Curiosa & Antiek Middelburg · gelezen op
- Spoor 19 Vintage & Kleding · gelezen op
- De Emaillen Emmer Antiek Delft · gelezen op
Openingstijden en datums bijgewerkt op . Fout gezien? Meld het.
Fotocredits
- Grijs gewolkte kookpan uit 1945–1950, collectie Museum Rotterdam: Foto: Museum Rotterdam · CC BY-SA 3.0
- Rode koekenpan met witte binnenkant, collectie Molenmuseum de Valk: Foto: Erfgoed Leiden en Omstreken · CC0 1.0
- Kohlman's Patent Kookpan van grijs gewolkt emaille, Nederland 1924: Foto: Onbekend · Publiek domein
- Emaille reclamebord voor rijwielen in het Nobels Nostalgisch Museum: Foto: Alf van Beem · CC0 1.0
- Afgesprongen randen en roest bij de bevestigingsgaten van een emaille bord: Foto: Alf van Beem · CC0 1.0










